Պատմական Ակնարկ


Սկիւտարի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ առընթեր 1678-ին կը հաստատուի հոգեւոր կրթօճախ մը: 1718-ին դպրոցը կը բարեկարգուի Յովհաննէս Թ. Կոլոտ պատրիարքի նախաձեռնութեամբ, որ այս ձեւով մինչեւ 1770-ը կը շարունակէ իր գոյութիւնը: 1770-ականներուն վարժարանը կ'ընդարձակուի՝ վերածուելով ժառանգաւորաց վարժարանի մը: Դպրատուն կամ դպրանոց անունով յիշատակուող Ս. Խաչ վարժարանը իր գործունէութիւնը կը տեւականացնէ մինչեւ 1932-ը: Այդ թուականին կ'աւարտի հաստատութեան կրթական կեանքը: Դպրոցական շէնքը, որ կը գտնուի «Էքմէքչիպաշը» փողոցին վրայ, 1932-էն մինչեւ 1950-ական թուականները կը տնօրինուի յարակից Ս. Խաչ եկեղեցւոյ թաղային խորհուրդին կողմէ:


1950-ականներուն, երբ երանաշնորհ Գարեգին Արք. Խաչատուրեան որպէս պատրիարք կը վերադառնայ Պոլիս, իր երազած դպրեվանքը վերստին կեանքի կոչելու համար կը վերանորոգէ Ս. Խաչ վարժարանի հին շէնքը՝ անոր միացնելով նաեւ յարակից տարածքը, որու վրայ կառուցել կու տայ նոր շէնք մը: 1953-ին արդէն կրթօճախը պատրաստ էր բացման, որպէս գիշերօթիկ վարժարան: Յանուն Պոլսոյ հայոց պատրիարքութեան, 1953-ին դիմում կը կատարուի Իսթանպուլի կուսակալութեան՝ պաշտօնապէս բանալու համար Ս. Խաչ Դպրեվանքը, որ ունէր միջնակարգի, լիսէի եւ 3 տարուան ընծայարանի բաժիններ: Ըստ գործող օրէնսդրութեան, Ազգային կրթութեան նախարարութիւնը կ'արտօնէ վարժարանին բացումը: Այսպէսով, 1953-ին մարմին կ'առնէ վարժարանը, որ ի սպաս կը դրուի թրքահայութեան՝ ի յիշատակ Արմաշու դպրեվանքին եւ որպէս վերակենդանացումը Սկիւտարի պատմական դպրատան:


Ազգ. կրթութեան նախարարութեան արտօնութեամբ 1953-ին ուսուցման սկսած վարժարանին համար 1954 թուականին կը հիմնուի Ս. Խաչ Դպրեվանքի վագըֆը, որ կը հաստատուի Իսթանպուլի կուսակալութեան կողմէ եւ կը սկսի իր գործունէութեան: Վագըֆը Ազգ. կրթութեան նախարարութենէն կը ստանայ դպրոց բանալու արտօնութիւն: Հաստատութիւնը, կուսակալութեան արտօնութեամբ, կը կառավարուի 1953-էն վերջ հայ համայնքին կողմէ կազմուած Հայկական կալուածներու հասարակաց կառավարման յանձնախումբին կողմէ, պատրիարքարանին հետ միասնաբար, նման համայնքապատկան այլ կառոյցներու: Կուսակալութեան իրաւական հարցերու վարչութիւնը, ըստ գործող օրէնքի, Ս. Խաչ Դպրեվանքի խնամակալութիւնը կը հաստատէ որպէս իրաւաբանական անձ, որ կրնայ կալուած ստանալ: Հաստատութիւնը մինչեւ 1960-ը կը կառավարուի համայնքային այլ հաստատութիւններուն պէս: 1961-ին կը լուծարուի Հայկական կալուածներու հասարակաց կառավարման յանձնախումբը: Այնուհետեւ Գատըգիւղի դատական իշխանութեան վճիռով, հաստատութեան խնամակալութիւնը կուսակալութեան կողմէ կ'ընկալուի եւ կը գործէ որպէս համայնքային հաստատութիւն: 1967-ին Իսթանպուլի Ազգ. կրթութեան տնօրէնութիւնը, աշակերտի չգոյութեան եւ թերի գործելու պատրուակով կը փակէ ընծայարանի բաժինը: Վարժարանը իր գործունէութիւնը կը շարունակէ միջնակարգի եւ լիսէի բաժիններով: 1969-ին, Ազգ. կրթութեան նախարարութիւնը կը պնդէ, թէ հոգեւոր կրթարանները ներհակ են երկրի աշխարհավար դրութեան: Հետեւաբար վարժարանն ալ Ս. Խաչ հայկական լիսէ անունով կը տեւականացնէ իր առաքելութիւնը՝ որպէս փոքրամասնական վարժարան մը, միջնակարգի ու լիսէի բաժիններով:


Վարժարանի խնամակալութիւնը մինչեւ 1960-ը կը կազմուէր յիշեալ յանձնախումբին եւ պատրիարքարանին կողմէ: 1961-էն սկսեալ սակայն խնամակալութիւնը ընտրուեցաւ չորս տարին անգամ մը՝ կուսակալութեան հսկողութեամբ եւ Վագըֆներու ընդհանուր տնօրէնութեան վաւերացմամբ կատարուող ընտրութիւններով: Այս պարագան կը կրկնուի 1961-65-69-73-77-81 եւ 1985 թուականներուն: 1985-ին այլեւս Ս. Խաչ Դպրեվանքի խնամակալութեան թեկնածուները ընտրութիւններու կը մասնակցին համայնքային միւս չորս հաստատութիւններու խնամակալութեանց թեկնածուներուն հետ միասնաբար: Ընտրութիւնը կ'աւարտի: Միւս չորս խնամակալութիւններուն վաւերաթուղթերը իրենց տէրերուն յանձնուելով հանդերձ, Ս. Խաչ Դպրեվանքի խնամակալութեան անդամները գեն ստանար իրենց լիազորագրերը: Մինչդեռ 1985-ի ընտրութիւններն ալ պատշաճօրէն կատարուած էին նախկին տարիներու նման, դիմում կատարած 5 հաստատութիւններն ալ յարմար նկատուած էին: Կուսակալութիւնը, որ չէր առարկած մինչ ընտրութիւնը, ընտրութիւններէ ետք ընտրեալները չի վաւերացներ՝ յայտարարելով, թէ չ'ընդունիր նման հաստատութեան մը գոյութիւնը: Այդ թուականէն ետք ընտրութիւն մը կազմակերպելու համար եղած բոլոր դիմումները կը մերժուին պատասխանով մը, ուր կը յայտնուի, թէ Ս. Խաչ Դպրեվանքի հետ կապուած աշխատանքները կը շարունակուին եւ ցնոր տնօրինութիւն պիտի չարտօնուի նոր ընտրութեան մը անցկացումը: Այս հակաիրաւական կացութիւնը պատճառ կը դառնայ, որ երկար տարիներ հաստատութիւնը մնայ առանց վարիչի: Ազգ.կրթութեան նախարարութիւնը սակայն կը շարունակէ փոխ-տնօրէն եւ ուսուցիչ առաքել վարժարան, ուր ուսումը կը շարունակուէր առանց ընդհատումի:


Հաստատութեան ներկայացուցիչները 1999-ին Ազգ. Կրթութեան նախարարութեան կատարած էին դիմում մը, որով կը պահանջէին հիմնադրի նոր ներկայացուցիչ մը նշանակել՝ նկատելով որ այդ պաշտօնը թափուր կը մնար նախկինի մահուան պատճառով: Տրուած պատասխանին մէջ կը նշուէր, թէ Փոքրամասնութիւններուն հետեւող յանձնախումբը, որ երկրի ապահովութեան տեսակէտէ կը հսկէ փոքրամասնութիւններու գործունէութեան, առած է որոշում մը, որու հիմամբ Ս. Խաչ Դպրեվանքը «սխալ»ի մը հետեւանքով գործած է որպէս փոքրամասնական հաստատութիւն: Հետեւաբար, ներառեալ դպրոցի շէնքը, հաստատութեան բոլոր կալուածքներուն վերաբերեալ դատ պէտք է բացուէր Ելեւմտական նախարարութեան կողմէ եւ պետութեան կողմէ պէտք է նշանակուէր յատուկ լիազօրութեամբ անձ մը՝ լրացնելու համար վարչական տեսակէտէ պարապութիւնը: Մինչդեռ վարժարանի պաշտօնական հիմնադրման թուականէն՝ 1954-էն ի վեր, բոլոր անշարժ գոյքերը, ըստ օրինի, արձանագրուած էին իր անունով: Իսթանպուլի կուսակալութիւնն ալ, որպէս պետութեան ներկայացուցիչ, հաստատած էր Դպրեվանքին իրաւաբանական անձ ըլլալու իրողութիւնը՝ ճանչնալով կալուածներ կարենալ ստանալու իրաւունքը:


Վագըֆներու ընդհանուր տնօրէնութիւնը 1999-ին պնդեց, թէ Ս. Խաչ Դպրեվանքի խնամակալութիւնը, պատկան որոշ մարմինները վրիպեցնելով, դպրոցը ցոյց տուած է որպէս վագըֆ՝ հայ քաղաքացիներէ որպէս նուիրատուութիւն եւ ժառանգ ստանալով անշարժ գոյքեր: Իսկ վարչապետարանը պատկան մարմիննրէն կը պահանջէ քննութեան ենթարկել յիշեալ անշարժ գոյքերուն փաստացի եւ իրաւական վիճակը՝ կալուածաթուղթերու ջնջման ու արձանագրումի դատ բանալու առաջադրութեամբ: Պատկան մարմինը կ'որոշէ հաստատութեան անշարժ գոյքերուն կալուածագրերը ջնջել, զանոնք վերադարձնել օրինաւոր ժառանգներուն (եթէ կան), իսկ միւս անշարժ գոյքերուն կալուածագրերն ալ նախ ջնջել, ապա դատ բանալ, որպէսզի ջնջուելէ ետք փոխանցուին Պետական գանձին: Վերջինս 2003-ին դատ կը բանայ Սկիւտարի պատկան դատարանին մօտ, որպէսզի  կալուածագրերը  ջնջուին:


Հաստատութեան դիմագրաւած այս խնդրին առընթեր, իր անունը տեղ չի գտներ 161 համայնքային վագըֆներ ընդգրկող «Համայնքային գործող վագըֆներ» խորագրեալ պաշտօնական ցուցակի մը վրայ: 2003-ին դիմում կը կատարուի Փոխ-վարչապետի եւ Պետական նախարարի գրասենեակներուն, որպէսզի Դպրեվանքին անունը վերականգնուի ցուցակին վրայ: Սակայն դիմումը կը մնայ անպատասխանի, հետեւաբար կը նկատուի մերժուած: Մինչ այդ, յիշեալ ցուցակին վրայ արձանագրուած չըլլալու հանգամաքը յառաջ քշելով, նկատի չեն առնուիր հաստատութեան ներկայացուցիչներուն կողմէ Իսթանպուլի Վագըֆներու շրջանային գլխաւոր տնօրէնութեան մօտ կատարուած այն դիմումները, որոնցմով կը պահանջուէր պաշտօնապէս արձանագրել Դպրեվանքի գործածութեան յանձնուած անշարժ գոյքերը:


2003-ին խնամակալութեան ներկայացուցիչները Պետական խորհուրդին մօտ կը բանան դատ մը, որպէսզի հաստատութեան գրեթէ 30 տարիէ ի վեր անորոշ եղող օրինաւոր դիրքը ճշդուի, անշարժ գոյքերը արձանագրուին պաշտօնապէս եւ 1985-էն ի վեր արգիլուած ընտրութիւնները կատարուին: Պետական խորհուրդը կը հաստատէ, որ Ս. Խաչ Դպրեվանքը հիմնուած է որպէս համայնքային հաստատութիւն եւ դեռ կը կրէ նոյն կարգավիճակը: Սակայն Վագըֆներու ընդհանուր տնօրէնութիւնը կը վիճարկէ այս որոշումը, որ կը ջնջուի 2011-ին այն պատճառաբանութեամբ, թէ Դպրեվանք հիմնուած չէ նախքան 1926-ը, երբ ի զօրու դարձաւ Քաղաքացիական օրէնսգիրքը: Կը վճռուի նաեւ, թէ կարելի չէ իրաւական անձ նկատել այս հաստատութիւնը: 2000-ական թուականներուն Եւրոպական միութեան պատշաճելու գործընթացին բերումով կատարուած իրաւական բարեփոխումները փոքր ի շատէ նուազեցուցին փոքրամասնական հաստատութիւններուն դիմագրաւած հարցերը: Սակայն այդ որոշումը կը փաստէր, թէ Թուրքիոյ դատական բարձր ատեանները, որոնք առ ոչինչ համարած էին շահուած իրաւունքը ապահովագրող հիմնարար սկզբունքը, որքան հեռու են ժողովրդավարութեան յայտնի չափանիշերէն:


Խնամակալութեան ներկայացուցիչները 2011-ին վագըֆներու օրէնքին աւելցուած յօդուածի մը յենլով դիմում կը կատարեն, որպէսզի վարժարանը վաւերացուի որպէս վագըֆ՝ անթերի շարունակելու համար իր կրօնական, բարեսիրական, մշակութային եւ կրթական գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ արձանագրել տալու համար իրեն պատկանող կալուածքները: Դիմումը կը քննուի Վագըֆներու խորհուրդին կողմէ, որու որոշմամբ վարժարանը կը հաստատուի որպէս վագըֆ, որպէս համայնքային հաստատութիւն: Մայիս 2012-ին այս վճիռը պաշտօնապէս կը փոխանցուի Դպրեվանքի վարիչներուն: Կ'արտօնուի նաեւ ընտրութեան կազմակերպումը: Յուլիս 2012-ին համայնքը կը փութայ քուէատուփերու մօտ՝ օրինապէս ընտրելու համար Ս. Խաչ Դպրեվանքին խնամակալութեան անդամները: Նոր խնամակալութիւնը պաշտօնի կը ձեռնարկէ 10 Յուլիս 2012-էն սկսեալ:


Պետական գանձին կողմէ բացուած դատն ալ այս որոշումէն վերջ չեղեալ կը յայտարարուի: